Üyelik Girişi eğer ilk gelişiniz ise, Üye Olunuz!
>  Anasayfa > Forum > Müzik > Müzik Genel > Tatyan ve Gazel Nedir.
>  Forum
Moderatör: Onur
RSSReply
Tatyan ve Gazel Nedir.
YazarMetin
Onur
Onur Özyürek
Avatar

Mesajlar: 722
Katkılar: 2408

Cinsiyet: _MALE_
Online: Hayır
Tarih: 31/10/2007 18:37
Tatyan ve Gazel Nedir.
#post89
Tatyan : Tatyan hakkında çeşitli görüşler ortaya atılmıştır. Tatyan dediğimiz türkülerin kaynak kişilerinden Raci Alkır, Tatyanın; “tatlı dil, tatlı söyleme” anlamında olduğunu söylemektedir. Yaptığım araştırma neticesinde,, bu tarifin karşılığını Kaşgarlı Mahmut’un, Divan-ı Lûgat-it Türk eserinde buldum. Lûgatta “tatgan” sözcüğü yukarıdaki tarifin karşılığı olarak yazılıdır. Demek lâzım ki, tatlı söyleme gibi anlatımın belirlediği “tatgan” sözü, değişikliğe uğrayarak “ tatyan” olmuş çıkmıştır. Ayrıca Ziya Gökalp’ın tatyan hakkındaki tarifi şöyledir : “Türklerden gayrı olanlar” yada “gayri müslimlere verilen ad.”

Konuya ilişkin olarak, Erzurum Halk Oyunları ve Türküleri Derneği Başkanı Sebahattin BULUT ise, tatyanın sonradan tasavvuf veya tekke müziğine dönüştürüldüğünü söylemektedir. Bulut, Erzurum folkloründe tatyanlar adlı araştırma yazısında: “Erzurum’da kadın oyun havası olarak bilinen “tatyan” isimli kadın oyun havasının tarihi akışı içinde kalıp değiştirdiği ve son 60 yılda bir tasavvuf veya tekke müziği biçimine döndüğü bir gerçektir. Yaşı benim gibi 70’in üzerinde olan Erzurumlular, tatyanın düğün ve şölenlerde oynanan bir oyun havası olduğunu çok iyi hatırlarlar. Oyun sözcüklerinin hâla belleklerde yaşadığına da inanıyorum. Tatyan isimli bu kadın oyun havasının sözcükleri şöyleydi :



Amman amman amman


Amman amman amman

Burç üstüne bayrakları kurdular


Ey hamamcı bu hamama güzellerden kim gelir

O zamanda ezelhanı vurdular


Ne bileyim ay efendim günde yüz bin can gelir

Hadi leyli leyli leylim gel


Hadi leyli leyli leylim gel

Bir tanem gel gel, efendim gel


Bir tanem gel gel, efendim gel

Bir devrin oyun havası olarak bilinen bu tatyan havası, tekke ve zaviyelerin güzel sesli insanları tarafından başka bir kalıba sokuldu, neticede başka başka tatyanlar karşımıza çıktı. Biz yaptığımız araştırma ve incelemede tatyan sözcüğünü evvela lügatlarda aradık. Ferit DEVELİOĞLU’nun Osmanlıca Türkçe lügatinde “tat” sözcüğünün, “Türklerden gayrı olanlar” anlamını ifade ettiğini gördük. Bir “yan” ilavesiyle tatyanın Türklerden gayrı yan olabileceğini düşündük.

Bir başka yaklaşım : Erzurum yöresinin mahalli şive ve sözlükleri içerisinde bulduğumuz “tat” sözcüğü ise, çorabın boğazdan aşağı alt veya taban kısmının adı.”Çorapların tabanları yırtılmıştı, tat’larını değiştirdim” sözcüğü, kadınlar arasında çok söylenen bir terimdir. Konuya bu mahalli deyimle yaklaştığımızda, bir “yan” “ayak” anlamı karşımıza çıkıyor. Bu ifade bir oyun benzetmesinden, bir figür anımsamaktan başka ne olabilir ?”

Benim incelemelerime göre, tatyanları tekke veya tasavvuf musikîsi içerisinde değerlendirmek uygun değildir. Çünkü tatyanların sözlerine bakıldığında; çoğunlukla kadın, aşk ve sevgili gibi temaların işlendiği görülmektedir. Bu temaların tasavvuf veya tekke müziğinde kabul görmesi imkânsızdır. Bu fikrin ortaya atılma sebebine gelince: Erzurum ve çevresinde, dini günlerde, (özellikle ramazan aylarında) halkımızın, güzel sesli hafızlardan ve mahalli sanatçılardan gazel okumalarını isteme geleneği vardır. Burada kastedilen, (Seyreyle güzel kudreti Mevlâ neler eyler) tasavvuf şiirleridir ama, bazılarınca tatyan zannedilmektedir.

Gazelin bizim edebiyatımızdaki örneklerinde; dinî ahlâkî ve tasavvufî olanları vardır. Ancak bunların tümü için “tatyandır” demek doğru değildir. Bu sözcük uydurukta olsa, şöyle yada böyle, halkın belleğine yerleşmiştir. Kısacası tatyan olarak bilinen repertuarımızdaki eserler, divan şiirinden gelen ve çoğunlukla kadın, aşk, sevgili gibi temaları işleyen gazellerdir. Zaten gazellerin toplanıp yazıldığı yer, “Divan” adlı şiir kitaplarıdır. Örneklediğim tatyanlar arasında “Dün gece yâr hanesinde yastığım bir taş idi” türküsünün sözlerinde; yâr hanesinde bulunmanın mutluluğuna ve yaşanan hayata dair, güzel, ahlâkî ifadeler kullanılmıştır.

Gazel : Divan şiirinin çok sevilen bir nazım şekli ve şiir tarzıdır. Kelime mânası aşk ve sevgi üzerine konuşmak, sohbet etmektir. Gazelin bizim edebiyatımızdaki örneklerine, dinî, ahlâkî, tasavvufî mahiyeti yanında kadın ve aşka dair olanları bulunmak üzere Anadolu sahasında rastlanır. Bu duyguların gazel tarzında coşkunca ifade edilmesi, bu yolda yürüyen şairleri etkilemesi bakımından önemlidir. Böylece gazel; tabii ve beşeri, maddi ve manevi güzelliklerin, zevk ve eğlencelerin, aşk, heyecan ve acıların, kader karşısındaki çaresizliklerin, neşeli, yanık, gururlu, duygulandırıcı bir ifade haline gelerek hüviyetini kazanmıştır. Gazeller; yaşanan hayata, çevreye ve tabiata dair aşkı, güzelliği, samimi, zarif ve şuh bir ifadeyle ortaya koyarlar.

Beyit sayısı dört ila on beş arasında değişmektedir. Kafiye düzeni bakımından, genel olarak ilk beyit birbiriyle kafiyeli, diğer beyitlerin ilk mısraları serbest, ikinci mısraları birinci ile kafiyelidir. ( a a / b a / c a / d a ) Şair, son beyitte, bazen de bir önceki beyitte “ mahlas âdını verdiğimiz ismini kullanır. Mahlassız gazele rastlamak da mümkündür. Arûzun şu veya bu vezniyle kullanılma gibi bir şartı yoktur. Konu itibariyle gazel beyitleri bütünlük bakımından sınırlanmaz. Mesela, beyitlerden bir veya birkaçı güzellikten ve aşktan bahsederken, bir başkası toplum kurallarından, ilkbahardan, insanların vefasızlığından kaderin cilvelerinden bahsedebilir. Ancak, gazele has bir bağlantı ve birliğin bulunmasına, bir kompozisyona sahip olmasına dikkat edilir.

Klasik şiirimizin en lirik örneklerinin başında gazeller gelir. Gazelin toplanıp yazıldığı esas yer, “ divân “ isimli şiir kitaplarıdır. Gazeller bestelenerek veya irticalen okunma şekliyle fiilen mûsikimize girmiş, önemli bir yer kazanmıştır. "Müstezat" ve "Musammat" adında iki şekli vardır. (Musammat gazel, ortasından ikiye bölünebilen, eş değerli kalıplarla yazılırlar. Mısraların ortasında da kafiyeler bulunur. Aşağıda Erzurum yöresinden örnekler verilmiştir.)


Erzurum Yöresine Ait, Ölçü Değeri 4 Zamanlı ( 4/4 ), Bir “Gazel” Örneği :
Kaynak: Faruk KALELİ

(Yörede “Tatyan” olarak tanınır, Sözleri Fuzuli’ye aittir, aruzlu türkülerdendir.)


Aman aman aman aman aman aman

Bende mecnundan füzûn aşıklık istidadı var

Ey ey ey ey efendim, aman


Aşık-ı sadık benim, Mecnun’un ancak adı var

Adı leyli leyli leyli, bir tanem



◊◊◊◊◊

Aman aman aman aman aman aman

Kıl tefâhür kim senin var hem benim tek aşıkın
Ey ey ey ey efendim, aman

Leyli’nin Mecnun’u Şirin’in eğer Ferhad’ı var
Adı leyli leyli leyli, bir tanem gel


Vezni : ---- v ---- ---- / ---- v ---- ---- / ---- v ---- ---- / ---- v ----
Fâ i lâ tün fâ i lâ tün fâ i lâ tün fâ i lün



Erzurum Yöresine Ait, Ölçü Değeri 2 Zamanlı ( 2/4 ), Bir “Gazel” Örneği :
Kaynak : Hulusi SEVEN

(Yörede “Tatyan” olarak tanınır, sözleri Kâmi’ye aittir, aruzlu türkülerdendir.)

Yandı canım tende ey rûh-i revânım bir su ver

Kurudu saki hararetten dehanım bir su ver

( Aman aman aman aman aman aman efendim gel gel )

Tesne-i ol lâl-i lebin ruhlerinden isterim

Yandı dil pişti, ciğerler nevcivanım bir su ver

( Aman aman aman aman aman aman efendim gel gel )

Sıva beyaz kolların altun bulaktan Kâmi’ye

Ey dudağı havzı kevserden nişanım bir su ver

( Aman aman aman aman aman aman efendim gel gel )

Vezni : ---- v ---- ---- / ---- v ---- ---- / ---- v ---- ---- / ---- v ----
Fâ i lâ tün fâ i lâ tün fâ i lâ tün fâ i lün



Erzurum Yöresine Ait, Ölçü Değeri 10 Zamanlı ( 10/8 ), “Gazel” Örneği :
Kaynak : Raci ALKIR

Seyreyle güzel kudreti Mevlâ neler eyler

Allah’a sığın adli teala neler eyler



Meyl’eylemezem gayrısına Hazreti Hak’tan

Şol yüzleri dost özleri düşmandan usandım

Vezni : ---- ---- v / v ---- ---- v / v ---- ---- v / v ---- ----
Mef’ û lü me fâ î lü me fâ î lü fe û lün


Erzurum Yöresine Ait, 4 Zamanlı ( 4/4 ), “Gazel” Örneği : ( Musammat Gazel )
Kaynak : Raci ALKIR

(Yörede “Tatyan” olarak tanınır, aruzlu türkülerdendir.)

Dün gece yar hanesinde, yastığım bir taş idi
Altım çamur, üstüm yağmur, yine gönlüm hoş idi



Dağ ne kadar yüce olsa, bir kenarı yol olur

Buna bayram günü derler, dostla düşman bir olur

Vezni : ---- v ---- ---- / ---- v ---- ---- / ---- v ---- ---- / ---- v ----
Fâ i lâ tün â i lâ tün fâ i lâ tün fâ i lün



Erzurum Yöresine Ait, 4 Zamanlı ( 4/4 ), “ Gazel “ Örneği : (Musammat Gazel)
Kaynak : Raci ALKIR

Kadem bastı gönül tahtı, a sultanım sefa geldin

Dili pür, rengi tabuder, de dermanım sefa geldin


Gel ey dilberlerin şahı, melahat burcunun mahı


Gedanın halini gahi, sorup şahım sefa geldin




Vezni : v ---- v ---- / v ---- v ---- / v ---- v ---- / v ---- v ----
Me fâ i lün me fâ i lün me fâ i lün me fâ i lün




1 Erzurum Radyosu THM Sanatçısı
Türk Oguz begleri, bodun eşidiŋ. Üze teŋri basmasar, asra yer telinmeser, Türk bodun iliŋin törüŋin kim artatı udaçı erdi? Smile
Delete Edit Quote
 
aydemir
Caylak Uye
Avatar

Mesajlar: 1
Katkılar: 1

Cinsiyet: _NEUTRAL_
Online: Hayır
Tarih: 13/04/2018 16:28
Re: Tatyan ve Gazel Nedir.
#post5033
Gazel kelimesinin aslı Arapçadan gelir. Kelime anlamı olarak; kadınlarla arkadaşlık ve sevgi kurmak olarak tanımlanan gazel, edebiyat alanında ise güzellikten, aşktan ve içkiden bahsedilen küçük şiirlerdir. Ozanların işlediği aşk konusu bazı zamanlarda Tanrı aşkını, bazen de dünyevi aşkı temsil eder ama her iki durumda da âşık ozanlar için hayran oldukları güzellik ulaşılmazdır. Gazelde en sık olarak bahsi geçen içki kırmızı şaraptır.

Gazel, Arap Edebiyatı’nda önceleri kasidenin tegaüzzül adı verilen bir bölümü iken, daha sonra ayrı bir biçim olarak yazılır hale gelmiştir. Gazelin geçmişine bakılacak olursa, ilk gazeli 530 yılında İmruü’l – Kays’ın yazdığı bilinmektedir. İslam dininin ilk dönemlerinde pek fazla ilgi görmeyen gazel büyük de tepkiler toplamıştır.

Çünkü İslam dininden önceki ozanlar aşk duygularını dile getiren, kadın – erkek eşitliğini savunan şiirler yazmaktaydı. Fakat Müslümanlığa geçiş yapıldıktan sonra yeni dinin getirdiği sıkı ahlak kuralları yüzünden gazel tepki çekmiş ve toplumca yadırganmaya başlamıştır. Gazel yazan şairlerin de ağır cezalara çarptırıldığı bilinmektedir. Gazel daha sonra İran Edebiyatı’nda oldukça ilgi görmüş, buradan da Osmanlı Edebiyatı’na geçiş yapabilmiştir.


Güzellik, aşk ve aşk sebebiyle çekilen acılar, şarap, eğlence ve keyif alınabilecek her şey gazelin konuları arasında yer alır. Bu konularda yazılmış Divan Edebiyatı nazım şekline gazel adı verilir. Gazel denince akla ilk gelen divan şairleri; Fuzuli, Baki, Taşlıcalı Yahya ve Şeyh Galip gibi isimler gelmektedir.

Gazel türleri arasında didaktik özellikte olanlar bulunsa da sayıları oldukça azdır. Ayrıca bu tür gazeller şiirsel özellik açısından da zayıftır. Nabi’nin yazdığı gazeller bunlara örnek verilebilir. Gazelden bahsedilince akla ilk önce âşık şiiri gelir. Halk şiirindeki koşma nazım türüne benzerler.

Kaynak: https://bilgihanem.com/gazel-nedir/
Delete Edit Quote
 
Reply
Arama
Takvim
Nisan 2018
P S Ç P C C P
            1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30
 
wWw.Aybilgi.NeT Bilgi paylasim sitesi
replika rolex